Badanie per rectum — co wykrywa i dlaczego bywa pomijane

Krew w stolcu, trudności z oddawaniem moczu, zmiana rytmu wypróżnień — to objawy, które wiele osób bagatelizuje lub przypisuje hemoroidom. Tymczasem proste badanie fizykalne, jakim jest badanie per rectum, pozwala w kilka sekund wstępnie ocenić, czy za objawami stoją hemoroidy czy coś wymagającego dalszej diagnostyki. Poniżej: czym jest to badanie, co wykrywa i dlaczego warto o nim porozmawiać z lekarzem.

Co to jest badanie per rectum

Badanie per rectum (z łac. przez odbytnicę) to badanie fizykalne, podczas którego lekarz palcem w rękawiczce, używając żelu z lidokainą jako znieczulenia miejscowego, ocenia kanał odbytu i końcowy odcinek odbytnicy. U mężczyzn przez tylną ścianę odbytnicy możliwa jest jednocześnie ocena gruczołu krokowego (prostaty) — tylna część prostaty przylega bezpośrednio do przedniej ściany odbytnicy, co czyni to badanie naturalnym punktem dostępu.

Badanie przeprowadza lekarz rodzinny, urolog, proktolog lub chirurg — w zależności od wskazania. Nie wymaga specjalnego przygotowania ani głodzenia.

Co wykrywa badanie per rectum

Kompendium Chorób Nowotworowych Narodowego Portalu Onkologicznego podaje, że podczas badania lekarz może ocenić:

• napięcie i strukturę zwieraczy odbytu,
• zmiany na powierzchni błony śluzowej: szczeliny, owrzodzenia, przetoki,
• zakrzepłe hemoroidy wewnętrzne i wypadanie błony śluzowej,
• polipy i guzy odbytnicy — wczesne zmiany przedrakowe i nowotworowe końcowego odcinka jelita,
• u mężczyzn: rozmiar, twardość i powierzchnię tylnej części prostaty.

Przy podejrzeniu raka odbytu badanie pozwala też określić, jak daleko od brzegu odbytu sięga zmiana — co ma znaczenie dla planowania leczenia.

U mężczyzn pacjent.gov.pl wskazuje, że badanie per rectum umożliwia ocenę konsystencji gruczołu krokowego, a także wykrycie łagodnego rozrostu stercza albo innych patologii. Charakterystyczną cechą raka prostaty jest twarda, spoista konsystencja wyczuwalna przy badaniu — w przeciwieństwie do miękkiej, elastycznej konsystencji zdrowej lub powiększonej łagodnie prostaty.

Komu i kiedy warto wykonać to badanie

Mężczyźni — profilaktyka prostaty

W Polsce nie istnieje populacyjny program przesiewowy raka prostaty oparty na PSA i badaniu per rectum — pacjent.gov.pl wyjaśnia, że decyzję o badaniu przesiewowym pacjent powinien przedyskutować ze specjalistą. Jest to skryning oportunistyczny, a nie populacyjny.

Według danych Kompendium Chorób Nowotworowych rozważenie badania zalecane jest:

• od 50. roku życia — mężczyźni bez obciążeń rodzinnych,
• od 45. roku życia — przy wywiadzie rodzinnym raka prostaty u krewnych pierwszego stopnia,
• od 40. roku życia — nosiciele mutacji BRCA2.

Akademia NFZ podkreśla, że rak prostaty dotyczy głównie mężczyzn po 50. roku życia i że oznaczenie PSA powinno być wykonywane łącznie z badaniem per rectum — jedno uzupełnia drugie: PSA jest badaniem krwi, per rectum — fizykalną oceną gruczołu.

Więcej o czynnikach ryzyka i tym, kiedy warto zapytać lekarza o PSA, jest w artykule Rak prostaty — czynniki ryzyka, objawy i kiedy zapytać lekarza o PSA.

Kobiety i mężczyźni — objawy ze strony odbytu i odbytnicy

Badanie per rectum jest wskazane niezależnie od płci i wieku, gdy pojawiają się:

• krew w stolcu lub krew po oddaniu stolca,
• zmiana rytmu wypróżnień utrzymująca się ponad 2–3 tygodnie,
• uczucie niepełnego opróżnienia odbytnicy,
• bóle lub dyskomfort w okolicy odbytu.

Na temat krwi w stolcu i kiedy wymaga oceny lekarskiej — warto skonsultować się z lekarzem POZ, który zdecyduje o kolejnych krokach.

Profilaktyka raka jelita grubego

Warto wiedzieć, że profilaktyczny program przesiewowy raka jelita grubego w Polsce opiera się na kolonoskopii — bezpłatna kolonoskopia w ramach programu NFZ przysługuje osobom 50–65 lat, bez skierowania, raz na 10 lat (jeśli wynik prawidłowy), a także osobom 40–49 lat z krewnym pierwszego stopnia z rakiem jelita. Badanie per rectum uzupełnia kolonoskopię — pozwala lekarzowi ocenić końcowy odcinek jelita, który bywa trudny do zobaczenia przez endoskop w niekorzystnych warunkach.

Jak wygląda badanie — praktycznie

• Lekarz prosi o przyjęcie odpowiedniej pozycji (najczęściej leżącej na boku lub stojącej przy stole badania).
• Nakłada żel z lidokainą — znieczulenie miejscowe, które minimalizuje dyskomfort.
• Palcem w rękawiczce bada kanał odbytu i odbytnicę.
• Całe badanie trwa kilka sekund.

Badanie nie powinno boleć. Może być odczuwalne jako ucisk lub parcie — ale ból jest sygnałem do poinformowania lekarza.

Dlaczego to badanie bywa pomijane

Badanie per rectum rzadko jest proponowane rutynowo podczas wizyt lekarskich w Polsce — choć jest szybkie, tanie i nie wymaga żadnego sprzętu poza rękawiczką i żelem. Główne powody, dla których pacjenci sami nie proszą o nie ani lekarze nie proponują go w ramach bilansu zdrowia:

• Wstyd i dyskomfort psychiczny — zarówno po stronie pacjenta, jak i lekarza inicjującego rozmowę,
• Brak programu populacyjnego — bez formalnego zaproszenia od NFZ wielu dorosłych nie wie, że mogą o takie badanie poprosić podczas wizyty POZ,
• Mylne przekonanie, że kolonoskopia i PSA zastępują per rectum — tymczasem są to badania uzupełniające, a nie zamienne.

Warto wiedzieć, że rak odbytu w swoich wczesnych stadiach powoduje objawy łudząco podobne do hemoroidów: krwawienie, świąd, pieczenie. Proste badanie per rectum u lekarza rodzinnego może szybko zróżnicować te stany bez konieczności od razu kierowania do specjalisty.

Podsumowanie

• Badanie per rectum to badanie fizykalne palcem przez odbytnicę — trwa kilka sekund i nie wymaga przygotowania.
• Wykrywa zmiany w końcowym odcinku jelita (polipy, guzy, hemoroidy, szczeliny) oraz — u mężczyzn — zmiany w gruczole krokowym.
• Mężczyźni po 50. roku życia powinni porozmawiać z lekarzem o badaniu PSA i per rectum jako pary komplementarnych badań.
• Kobiety i mężczyźni z krwią w stolcu, zmianą rytmu wypróżnień lub dyskomfortem odbytu powinni zgłosić się do lekarza POZ — badanie per rectum może być pierwszym krokiem diagnostyki.
• Bezpłatna kolonoskopia przysługuje w ramach NFZ osobom 50–65 lat (bez skierowania) — per rectum jest badaniem uzupełniającym, nie zastępczym.
• W Polsce nie ma populacyjnego programu przesiewowego PSA — decyzję o badaniu podejmuje lekarz indywidualnie po rozmowie z pacjentem.

Pamiętaj: treści mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. Krew w stolcu, zmiana rytmu wypróżnień, niezamierzony spadek wagi oraz utrudnione oddawanie moczu u mężczyzn — to objawy, które wymagają konsultacji u lekarza POZ niezależnie od wieku. Nie czekaj na termin badania przesiewowego.