Rak żołądka — czynniki ryzyka, objawy alarmowe i kiedy gastroskopia

W 2024 roku na świecie zdiagnozowano milion nowych przypadków raka żołądka — to szóste miejsce wśród wszystkich nowotworów złośliwych. Z raka żołądka w tym samym roku zmarło ponad 640 tysięcy osób globalnie. Jednocześnie blisko 90% przypadków chorób nowotworowych zależy od czynników zewnętrznych, a znaczną ich część można modyfikować. W tym artykule: co według WHO i IARC napędza ten nowotwór i kiedy warto porozmawiać z lekarzem POZ o gastroskopii.

Helicobacter pylori — główny czynnik ryzyka raka żołądka

Zakażenie bakterią Helicobacter pylori (H. pylori) od lat zajmuje centralne miejsce w badaniach nad rakiem żołądka. Według WHO zakażenia bakteryjne i wirusowe odpowiadają za ok. 10% wszystkich nowotworów — a H. pylori jest wymieniana jako jeden z kluczowych czynników ryzyka tej grupy.

Znaczenie H. pylori jest tak duże, że Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) opublikowała specjalny raport Grupy Roboczej poświęcony strategiom wykrywania i leczenia tej bakterii, a trwa projekt EU-GAINS — pierwsze europejskie wytyczne w zakresie prewencji raka żołądka.

Zakażenie H. pylori przebiega bardzo często bezobjawowo przez wiele lat. Jeśli masz nawracające bóle nadbrzusza, wzdęcia lub zgagę — warto wspomnieć o tym lekarzowi pierwszego kontaktu. Skuteczne leczenie (tzw. eradykacja) istnieje, ale decyzja o badaniu i terapii należy do lekarza.

Inne czynniki ryzyka, które można ograniczyć

Obok H. pylori na ryzyko raka żołądka wpływa kilka dobrze udokumentowanych czynników:

• Dieta bogata w mięso czerwone i przetworzone — Europejski Kodeks Walki z Rakiem zaleca ograniczenie spożycia mięsa, zwłaszcza czerwonego i przetworzonego. Szczególnie niekorzystna dla błony śluzowej żołądka jest dieta bogata w sól i żywność konserwowaną soleniem.
• Palenie tytoniu — to jeden z najsilniejszych czynników rakotwórczych, zawierający ponad 70 substancji kancerogennych. Palenie zwiększa ryzyko wielu nowotworów, w tym żołądka.
• Alkohol — nawet najmniejsza ilość alkoholu ma potencjał rakotwórczy. Nie ma bezpiecznej dawki.
• Otyłość — jest drugim po paleniu tytoniu najważniejszym czynnikiem zwiększającym ryzyko chorób nowotworowych.
• Wiek i historia rodzinna — ryzyko rośnie z wiekiem; historia raka żołądka w najbliższej rodzinie wymaga szczególnej czujności.

Według szacunków WHO blisko 38% nowotworów można zapobiec przez unikanie czynników ryzyka. O tym, jakie codzienne nawyki zmniejszają ryzyko nowotworów ogólnie, piszę w osobnym artykule.

Objawy alarmowe — kiedy nie zwlekać z wizytą

Rak żołądka we wczesnym stadium często nie daje charakterystycznych objawów. Rozpoznanie utrudnia to, że dolegliwości przypominają zwykłe problemy żołądkowe. Objawy, które powinny skłonić Cię do wizyty u lekarza POZ:

• niezamierzona utrata masy ciała
• trwały lub nasilający się ból w nadbrzuszu (środkowa część brzucha, „pod żebrami”)
• szybkie uczucie sytości po małym posiłku
• nawracające nudności lub wymioty
• trudności z przełykaniem
• ciemne, smolistoczarne stolce (mogą sygnalizować krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego)

Żaden z tych objawów nie przesądza o nowotworze — większość ma łagodne przyczyny. Ale każdy, który utrzymuje się przez kilka tygodni lub narasta, wymaga oceny lekarskiej.

Gastroskopia — czym jest i kiedy ją wykonać

Gastroskopia to badanie endoskopowe, w którym lekarz ogląda od wewnątrz przełyk, żołądek i górny odcinek jelita cienkiego. Cienka rurka z kamerą (endoskop) jest wprowadzana przez usta. Badanie pozwala nie tylko ocenić błonę śluzową, ale też pobrać wycinki do oceny histopatologicznej i wykryć zakażenie H. pylori.

Gastroskopia nie jest rutynowym badaniem przesiewowym zalecanym wszystkim dorosłym — w Polsce nie ma programu skryningowego raka żołądka analogicznego do kolonoskopii czy mammografii. Badanie wykonuje się wtedy, gdy:

• objawy alarmowe nie ustępują po standardowym leczeniu
• lekarz POZ stwierdza wskazania kliniczne na podstawie objawów i wywiadu
• pacjent jest w grupie podwyższonego ryzyka (np. potwierdzone zakażenie H. pylori z objawami lub obciążona historia rodzinna)

Skierowanie wystawia lekarz POZ lub specjalista gastroenterolog. Jeśli niepokoi Cię stan swojego zdrowia, pierwszym krokiem jest właśnie rozmowa z lekarzem POZ, który oceni, czy wskazane są dalsze badania. W razie pytań o USG jamy brzusznej — co wykrywa i kiedy warto je wykonać, przeczytasz w osobnym wpisie.

Co możesz zrobić

Profilaktyka raka żołądka to przede wszystkim eliminacja czynników ryzyka: rezygnacja z palenia, ograniczenie alkoholu, dieta z przewagą warzyw i owoców, redukcja nadwagi. Jeśli masz przewlekłe dolegliwości ze strony układu pokarmowego — nie odkładaj wizyty u lekarza. Wczesne wykrycie zakażenia H. pylori i skuteczne leczenie może istotnie zmniejszyć ryzyko. Gastroskopia na skierowanie jest dostępna w ramach NFZ — nie trzeba rezygnować z tego badania z powodów finansowych.

Pamiętaj: treści na tym portalu mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. Przy objawach alarmowych — niezamierzonej utracie wagi, trwałym bólu nadbrzusza lub smolistych stolcach — skontaktuj się niezwłocznie z lekarzem POZ.