Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa — czynniki ryzyka i profilaktyka

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa (ŻChZZ) to schorzenie, które należy do trzech najpoważniejszych przyczyn zgonów z chorób układu krążenia na świecie — obok zawału serca i udaru mózgu. Rocznie w Polsce może dotknąć nawet 60–80 tysięcy osób. Sierpień — sezon urlopowy, długie loty i wielogodzinne podróże samochodem — to czas, gdy ryzyko rośnie. W tym artykule: kto jest najbardziej narażony i jak się chronić.

Czym jest ŻChZZ?

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa to łączna nazwa dla dwóch powiązanych chorób: zakrzepicy żył głębokich (ZŻG) i zatorowości płucnej (ZP).

W ZŻG skrzep (zakrzep) tworzy się w głębokich żyłach — najczęściej w kończynach dolnych.
W ZP skrzep lub jego fragment odrywa się, przedostaje do krążenia i zatyka naczynia płucne.

ZP jest stanem nagłego zagrożenia życia. Dlatego rozpoznanie czynników ryzyka i wczesna profilaktyka mają kluczowe znaczenie.

Kto jest szczególnie narażony?

Polskie Towarzystwo Kardiologiczne identyfikuje dwie grupy czynników ryzyka:

Czynniki niemodyfikowalne — takie, na które nie masz wpływu:

Wiek powyżej 40 lat (ryzyko rośnie z każdą dekadą życia)
Predyspozycje genetyczne — trombofilia wrodzona, m.in. czynnik V Leiden lub mutacja genu protrombiny
Przebyty epizod ZŻG lub ZP w przeszłości
Obciążający wywiad rodzinny w kierunku ŻChZZ

Czynniki modyfikowalne — tu masz realny wpływ:

Otyłość (BMI ≥ 30 kg/m²)
Palenie tytoniu
Długotrwałe unieruchomienie (siedzący tryb pracy, rekonwalescencja po urazie)
Antykoncepcja hormonalna z estrogenami lub hormonalna terapia zastępcza (HTZ)
Odwodnienie

Aktywny nowotwór i przebywana chemioterapia są oddzielnymi, silnymi czynnikami ryzyka. Jeśli jesteś lub byłaś w leczeniu onkologicznym, koniecznie porozmawiaj z lekarzem prowadzącym o ryzyku zakrzepicy.

Kiedy ryzyko skacze szczególnie wysoko?

Kilka sytuacji zwiększa ryzyko ŻChZZ wielokrotnie. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego wskazują:

Unieruchomienie szpitalne — ryzyko 5–10 razy wyższe niż w populacji ogólnej
Duże zabiegi ortopedyczne (alloplastyka biodra, kolana) — 5–20 razy wyższe ryzyko
Ciąża i połóg — ryzyko 4–5 razy wyższe; podwyższone ryzyko utrzymuje się przez pierwsze 6 tygodni po porodzie
Długa podróż (lot samolotem lub jazda samochodem powyżej 4 godzin) — ryzyko 2–3 razy wyższe niż w dniu bez podróży

Planując długi lot latem, warto wiedzieć, że suchość powietrza w kabinie samolotu i długotrwałe siedzenie to połączenie niekorzystne dla krążenia żylnego.

Objawy, które powinny Cię zaniepokoić

Objawy ZŻG i ZP są różne i wymagają różnej pilności działania:

Zakrzepica żył głębokich (ZŻG):

Jednostronny obrzęk nogi lub uda
Ból, ucisk lub uczucie ciężkości w kończynie
Zaczerwienienie lub ocieplenie skóry

Symptomy są często niespecyficzne — zakrzepica potrafi przebiegać niemal bez dolegliwości. Dlatego przy jakichkolwiek nagłych, jednostronnych zmianach w wyglądzie lub odczuciach w kończynie warto skontaktować się z lekarzem POZ.

Zatorowość płucna (ZP) — nagłe wezwanie 112:

Nagła duszność, niemożność wzięcia pełnego oddechu
Ból w klatce piersiowej nasilający się przy wdechu
Szybkie bicie serca, zawroty głowy, omdlenie
Sinica warg lub opuszek palców

Zatorowość płucna to stan bezpośredniego zagrożenia życia. Nie zwlekaj z wezwaniem pogotowia.

Co możesz zrobić — profilaktyka samodzielna

Polskie Towarzystwo Kardiologiczne wyróżnia dwa poziomy profilaktyki: farmakologiczną (zlecana przez lekarza w sytuacjach wysokiego ryzyka) i niefarmakologiczną, którą możesz stosować samodzielnie.

Profilaktyka, którą możesz wdrożyć sam/sama:

Podczas długich podróży: wstawaj i chodź co 1–2 godziny. Jeśli nie możesz wstać — ćwicz stopy (okrężne ruchy, zginanie i prostowanie w kostce).
Nawodnienie: pij wodę regularnie, szczególnie w samolocie i przy upałach. Unikaj alkoholu w trakcie podróży.
Aktywność fizyczna: regularny ruch poprawia krążenie żylne. Spacer 30 minut dziennie wyraźnie zmniejsza ryzyko.
Redukcja masy ciała przy otyłości.
Niepalenie: palenie tytoniu uszkadza śródbłonek naczyniowy i sprzyja zakrzepicy.

Jeśli przyjmujesz antykoncepcję hormonalną lub HTZ, porozmawiaj z ginekologiem o Twoim indywidualnym profilu ryzyka — szczególnie gdy planujesz długą podróż lub zabieg operacyjny.

Czy NFZ ma program profilaktyki ŻChZZ?

Nie. NFZ prowadzi programy profilaktyczne dla raka piersi, szyjki macicy, jelita grubego, płuca oraz chorób układu krążenia (bilans 40-latka), ale nie istnieje ogólnopolski populacyjny program profilaktyki ŻChZZ.

Profilaktyka farmakologiczna — heparyny drobnocząsteczkowe lub doustne antykoagulanty — jest zlecana indywidualnie: podczas hospitalizacji, przy planowych zabiegach chirurgicznych czy w ciąży z czynnikami ryzyka. Decyzję o jej zastosowaniu podejmuje lekarz na podstawie oceny ryzyka.

Jeśli należysz do grup ryzyka opisanych wyżej, porusz temat ŻChZZ na najbliższej wizycie u lekarza POZ — to właściwe miejsce, żeby ocenić Twoją sytuację i ustalić indywidualny plan postępowania. Warto też przeczytać, jakie choroby serca dotykają kobiety i dają inne objawy niż u mężczyzn — ŻChZZ to jeden z elementów szerszego obrazu zdrowia układu krążenia.

Pamiętaj: treści na tym serwisie mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. Jeśli zauważysz nagłą duszność, ból w klatce piersiowej lub jednostronny obrzęk nogi — nie zwlekaj z szukaniem pomocy medycznej. W przypadku objawów zatorowości płucnej zadzwoń natychmiast pod numer 112.