Spirometria i POChP — bezpłatne badanie płuc dla palaczy w NFZ

Według danych pacjent.gov.pl ponad 9 milionów dorosłych Polaków pali papierosy, a 60 tysięcy z nich umiera rocznie przedwcześnie z powodu chorób odtytoniowych. Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP) przez lata nie daje wyraźnych objawów — dlatego tak wiele osób nie wie, że już ją ma. Jeśli masz między 40 a 65 lat i aktualnie palisz, przysługuje Ci bezpłatna spirometria bez skierowania, w ramach Programu Profilaktyki Chorób Odtytoniowych.

Kto może skorzystać z bezpłatnej spirometrii?

Program ma dwa etapy, a spirometria należy do etapu pierwszego — jednak nie dla wszystkich uczestników.

Etap podstawowy (edukacyjno-doradczy) jest otwarty dla każdej osoby powyżej 18. roku życia, która aktualnie pali. Lekarz POZ przeprowadza wywiad, ocenia ryzyko i rozmawia o rzuceniu palenia. Nie ma tu jeszcze spirometrii, ale jest to punkt wejścia do programu.

Spirometria w ramach tego samego etapu przysługuje Ci, jeśli spełniasz jednocześnie wszystkie poniższe warunki — potwierdzone na nfz.gov.pl:

masz od 40 do 65 lat,
aktualnie palisz papierosy lub inne wyroby tytoniowe,
nie miałeś spirometrii w ramach programu profilaktyki POChP w ciągu ostatnich 36 miesięcy,
nie masz już zdiagnozowanej POChP, przewlekłego zapalenia oskrzeli ani rozedmy płuc.

Nie ma wymagań co do liczby wypalanych papierosów dziennie — ważne, że jesteś aktywnym palaczem.

Jak się zapisać — bez skierowania

Do udziału w Programie Profilaktyki Chorób Odtytoniowych nie potrzebujesz skierowania — informuje o tym bezpośrednio strona programu na pacjent.gov.pl. Wystarczy:

Zadzwoń lub przyjdź do swojej przychodni POZ z kontraktem NFZ.
Zapytaj, czy realizuje „Program Profilaktyki Chorób Odtytoniowych” lub „profilaktykę POChP”.
Umów wizytę w ramach programu i zapowiedz, że chcesz spirometrię (jeśli masz 40–65 lat).

Nie wszystkie przychodnie mają kontrakt na to świadczenie. Jeśli Twoja nie realizuje programu, zapytaj o inną placówkę POZ w okolicy — pełna lista jest dostępna na stronie nfz.gov.pl.

Jak wygląda badanie spirometryczne?

Spirometria jest nieinwazyjna — bez igieł, bez nakłuć, bez środków kontrastowych. Siedzisz przy spirometrze, zaciskasz usta na jednorazowym ustnikum i wykonujesz kilka spokojnych oddechów, a następnie kilka forsownych wydechów i wdechów na polecenie technika lub pielęgniarki.

Co mierzy spirometr? Przede wszystkim dwa parametry:

FVC (natężona pojemność życiowa) — ile powietrza potrafisz maksymalnie wydmuchnąć z płuc po głębokim wdechu
FEV1 (natężona objętość wydechowa w 1. sekundzie) — jak szybko to powietrze wydostaje się z płuc w pierwszej sekundzie wydechu

Stosunek FEV1/FVC poniżej 0,7 może sugerować obturację dróg oddechowych, charakterystyczną dla POChP.

Czas trwania:

Badanie podstawowe: 10–15 minut
Z próbą rozkurczową (po podaniu leku rozszerzającego oskrzela): 30–40 minut

Spirometria jest bezbolesna. Może być niekomfortowa przy aktywnej infekcji dróg oddechowych — w takim przypadku poinformuj lekarza.

Jak się przygotować

Kilka prostych zasad przed wizytą:

Nie pal przez co najmniej 2 godziny przed badaniem — najlepiej 24 godziny; im dłużej, tym wynik dokładniejszy
Nie jedz dużego posiłku 2 godziny przed badaniem — pełny żołądek ogranicza ruchomość przepony
Unikaj kawy i alkoholu przez 4 godziny wcześniej
Ubierz się swobodnie — ciasny pas lub gorset może ograniczać głęboki wdech
Jeśli przyjmujesz leki wziewne (np. na astmę), zapytaj lekarza z wyprzedzeniem, czy odstawić je przed badaniem

Co jeśli wynik jest nieprawidłowy?

Wynik spirometrii to punkt wyjścia, nie gotowa diagnoza. Jeśli parametry wskazują na nieprawidłowości, lekarz POZ oceni, czy skierować Cię do pulmonologa na dalszą diagnostykę. Samego rozpoznania POChP nie stawia się na podstawie jednej spirometrii bez pełnej oceny klinicznej — potrzebny jest wywiad, objawy, historia palenia i niekiedy dodatkowe badania.

Wczesne wykrycie zmian — zanim pojawią się stałe objawy jak poranny kaszel czy nasilająca się duszność przy wysiłku — daje największe możliwości spowolnienia postępu choroby i zachowania aktywnego życia.

Jeśli jako długoletni palacz interesuje Cię też wczesne wykrywanie raka płuca, to jest to odrębny program — oparty na niskodawkowej tomografii komputerowej (LDCT). Kryteria są inne (m.in. minimum 20 paczkolat w wywiadzie). Więcej przeczytasz w artykule o Programie Wczesnego Wykrywania Raka Płuca.

Co jeśli mam mniej niż 40 lub więcej niż 65 lat?

Poniżej 40 lat: Możesz skorzystać z etapu edukacyjno-doradczego Programu Profilaktyki Chorób Odtytoniowych (rozmowa z lekarzem POZ o rzuceniu palenia), ale spirometria profilaktyczna w ramach tego programu Ci nie przysługuje. Jeśli masz objawy oddechowe — chroniczny kaszel, świszczący oddech, duszność — zgłoś się do lekarza POZ, który może zlecić spirometrię w trybie diagnostycznym (poza programem).

Powyżej 65 lat: Program Profilaktyki Chorób Odtytoniowych obejmuje spirometrię dla osób w przedziale 40–65 lat — po ukończeniu 65. roku życia nie kwalifikujesz się już do badania w ramach tego programu. Jeśli masz objawy i nie diagnozowałeś wcześniej płuc, Twój lekarz POZ może skierować na spirometrię diagnostyczną lub do poradni pulmonologicznej — poza tym konkretnym programem, ale w ramach normalnej opieki NFZ.

Niezależnie od wieku warto pomyśleć też o ogólnym bilansie zdrowia — program Moje Zdrowie jest dostępny od 20. roku życia i obejmuje m.in. ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego.

Pytania, które warto zadać lekarzowi

Przed wizytą lub podczas niej warto dopytać:

Czy ta przychodnia realizuje Program Profilaktyki Chorób Odtytoniowych?
Ile wynosi mój wskaźnik FEV1/FVC i jak go interpretować?
Czy potrzebuję próby rozkurczowej?
Jak często powinienem powtarzać spirometrię przy aktywnym paleniu?

Pamiętaj: treści mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. Jeśli masz przewlekły kaszel trwający ponad 3 tygodnie, nasilającą się duszność przy codziennych czynnościach lub krwioplucie — nie czekaj na termin badania profilaktycznego, zgłoś się do lekarza POZ jak najszybciej.